امروز دیگر کمتر صاحبنظری در حوزه مارکسیسم تردید دارد که کارل مارکس در دهه آخر عمر خود در پارهای دیدگاههای کلیدی خود تغییراتی به وجود آورده بود؛ وقتی پای طرح و نظریه، تفکر و اندیشه ورزی و حتی فلسفه در میان باشد این قسم تغییر دیدگاهها خیلی هم عجیب نیست؛ به فرض که بهمذاق مارکسیست های دوآتشه که کاپیتال کتاب مقدسشان بود و مارکس هم پیامبر جامعه آرمانی بی طبقه و سرشار از برابری، تصور چنین تغییر دیدگاه هایی یکجور کفر گویی محسوب شود.
خوشبختانه حالا که دوره اوج ایدئولوژی مارکسیستی و تصور اینکه کمونیسم و حکومت پرولتاریا تنها نسخه کارآمد برای روبهراه شدن نابرابری های جامعه سرمایه داری دنیاست، تمام شده و تجربه حکومتهای دیکتاتوری کارگری جای تردیدی هم برای آن نگذاشته است. البته هستند نو مارکسیست هایی که می خواهند تجربههای ناکام حکومت های کمونیستی را به فهم نادرست از نظریات مارکس نسبت داده و شکست آن را ماست مالی کنند؛ اما همین عده نیز برای اثبات حرف خود خیلی راحت به بازخوانی مارکسیسم پرداخته و در جستجوی قرائتی هستند که خلاف تجربههای پیشین را اثبات کند؛ هرچند که به این امامزاده بیش از این نمیتوان امید بست.
جالب اینکه خود مارکس به اندازه این جماعت (مارکسیست های اولیه) متعصب نبوده، چون پس از انتشار جلد نخست کاپیتال، با بازنگری در برخی موارد از نظریات خود به شکلی عمل کرده که نشان می دهد از صورت بندی تئوریک خود عدول کرده است.
